Związki Billyʼego Wildera i jego rodziny z Krakowem

W czerwcu 2026 roku mija 120 lat od urodzin światowej sławy reżysera, scenarzysty i producenta Billyʼego Wildera. Urodził się jako Samuel Wilder 22 czerwca 1906 roku w miejscowości Sucha (obecnie Sucha Beskidzka w województwie małopolskim), w rodzinie żydowskiej Maksa recte Herscha Mendla Wildera, kelnera w Suchej i Gitel z domu Dittler, która mówiła do niego Billie (imię to zmienił po przyjeździe do Ameryki na Billy). W dzieciństwie mieszkał m.in. w Suchej, Nowym Targu, Krakowie i Wiedniu. W 1926 roku wyjechał do Berlina. W 1933 roku, po dojściu Hitlera do władzy wyemigrował do Paryża, a potem do USA. Był dwukrotnie żonaty. Z pierwszego małżeństwa miał bliźnięta: Victorię i Vincenta (ur. 1939). Zmarł 27 marca 2002 roku w Beverly Hills, w wieku 95 lat.

W swojej karierze filmowej zdobył aż 6 Oscarów (łącznie był nominowany 21 razy). Jest w elitarnej grupie reżyserów, którzy zdobyli trzy Oscary za ten sam film w kategoriach: najlepszy film, najlepsza reżyseria i najlepszy scenariusz (za produkcję Garsoniera w 1961 roku). Wśród arcydzieł kina światowego znalazły się również inne jego filmy, w tym Bulwar Zachodzącego Słońca (1950), Pół żartem, pół serio (1959). Ten ostatni figuruje na pierwszym miejscu na liście 100 najzabawniejszych filmów Amerykańskiego Instytutu Filmowego. Billy Wilder współpracował z największymi gwiazdami Hollywood, m.in. Marilyn Monroe, Audrey Hepburn, Shirley MacLaine, Jackiem Lemmonem czy Walterem Matthau.

Rodzice zawarli związek małżeński w dniu 15 marca 1907 roku w Suchej.

ANK, 29/1297 Akta stanu cywilnego Gminy Wyznaniowej Izraelickiej w Zabłociu, sygn. 29/1297/25, s. 10-11.

W 1913 roku rodzina Billyʼego Wildera zamieszkała w Krakowie, dokąd przybyła z Rzeszowa. Z tego okresu zachowała się karta meldunkowa rodziny Wilder z dnia 23 kwietnia 1913 roku, na której widnieją: Maks Wilder, lat 38 (sic!), urodzony w miejscowości Stanisławczyk, pow. Brody, Galicja, właściciel Hotelu „City” (sic!), żona Eugenia, lat 28 (sic!), syn Wilhelm, lat 9, syn Samuel, lat 7. Rodzina Wilderów mieszkała od dnia 22 kwietnia 1913 roku w domu przy ul. św. Gertrudy 28 (Hotel „City”), gdzie przebywali do dnia 19 kwietnia 1915 roku, przenosząc się następnie na ul. Dunajewskiego 6. Na karcie meldunkowej mylnie podano wiek rodziców, podobnie jak informację, że ojciec był właścicielem hotelu. W rzeczywistości w tym okresie właścicielką Hotelu „City” w Krakowie przy ul. św. Gertrudy 28 była Wilma Peiper, a Maks Wilder był jego dzierżawcą (do 15 kwietnia 1915 roku).

ANK, 29/218 Starostwo Grodzkie Krakowskie, sygn. tymcz. 29/218/KM 500.

Budynek dawnego Hotelu „City” przy ul. św. Gertrudy 28 – widok współczesny, fot. Tomasz Wroński.

ANK, 29/33 Akta miasta Krakowa, sygn. 29/33/Kr 8421, s. 261.

ANK, 29/33 Akta miasta Krakowa, sygn. 29/33/Kr 8421, s. 331-332 (wrzesień 1913 roku).

ANK, 29/33 Akta miasta Krakowa, sygn. 29/33/Kr 8421, s. 357.

ANK, 29/33 Akta miasta Krakowa, sygn. 29/33/Kr 8421, s. 351-352.

Po wybuchu I wojny światowej w 1914 roku, w związku ze zbliżającym się do Krakowa frontem, część mieszkańców, w wyniku przymusowej ewakuacji, musiała opuścić miasto.

Natomiast wśród osób, które mogły pozostać w Twierdzy Kraków, znalazła się rodzina Wilderów, zamieszkała przy ul. św. Gertrudy 28:

-Maksymilian Wilder, dzierżawca hotelu i kawiarni,

-Eugenia Wilder, żona dzierżawcy hotelu,

-Wilhelm Wilder, uczeń gimnazjalny,

-Samuel Wilder, uczeń sz.[koły] wydz.[iałowej].

ANK, 29/1579 Spisy osób mogących pozostać w Twierdzy Kraków (1914 rok), sygn. 29/1579/4, lb. 48732-48735.

Budynek przy ul. Dunajewskiego 6, do którego przeprowadziła się rodzina Wilderów w 1915 roku – widok współczesny, fot. Tomasz Wroński.

W 1916 roku rodzina Wilderów udała się do Wiednia, skąd w latach 20. XX wieku wyjechał do Londynu, a później do USA starszy brat Wilhelm (zmarł w 1982 roku). W 1927 roku odwiedził go w USA ojciec, który przyjechał następnie do Billyʼego do Berlina, gdzie zmarł w 1928 roku. Natomiast matka w 1931 roku przybyła ponownie do Krakowa i po raz drugi wyszła za mąż, za Berla Siedliskera recte Goldberga, kupca, mieszkającego przy ul. Felicjanek 21.

ANK, 29/1472 Akta stanu cywilnego Izraelickiego Okręgu Metrykalnego w Krakowie, sygn. 29/1472/646, s. 73.

Informacje na temat matki reżysera odnaleziono także we wnioskach dowodowych z okresu międzywojennego. Na wniosku dowodowym z 1934 roku figuruje Gitel Siedlisker recte Goldberg 1° Wilder z Dittlerów, żona kupca, zam. w Krakowie przy ul. Grodzkiej 4.

ANK, 29/218 Starostwo Grodzkie Krakowskie, sygn. 29/218/996, s. 149.

We wnioskach dowodowych odnaleziono również przybrane rodzeństwo Billyʼego, a mianowicie: Moritza Dawida Siedliskera, ur. 01.06.1903 roku w Dębicy, zamieszkałego w Krakowie przy ul. Dietla 73.

ANK, 29/218 Starostwo Grodzkie Krakowskie, sygn. 29/218/996, s. 145.

oraz Ekiwę Siedliskera recte Goldbergera, ur. 23.02.1900 roku w Pomianowej, zamieszkałego w Krakowie przy ul. św. Marka 23/4.

ANK, 29/218 Starostwo Grodzkie Krakowskie, sygn. 29/218/996, s. 153.

Billy Wilder miał również przybraną siostrę Deborę Lanz, z domu Siedlisker, ur. 15.01.1899 roku w Dębicy, zamieszkałą w Krakowie przy ul. Tarłowskiej 6, o której informacje odnaleziono w aktach z okresu II wojny światowej, w danych osobowych Żydów ze zdjęciami w układzie wg numerów Kennkart (numery: 5001-5400) z 1941 roku. Wraz z nią figuruje mąż Samuel Lanz oraz synowie Józef i Ignacy.

ANK, 29/1576 Akta poniemieckie, sygn. 29/1576/17, s. 23.

W wyżej wymienionych materiałach odnaleziono również dane ze zdjęciami matki i ojczyma.

ANK, 29/1576 Akta poniemieckie, sygn. 29/1576/25, s. 31.

ANK, 29/1576 Akta poniemieckie, sygn. 29/1576/25, s. 85.

Matka i ojczym występują również w kwestionariuszach dotyczących wydania dowodów osobistych (Kennkarten) dla Żydów – załatwionych pozytywnie z lat 1940-1941. Z załączonych poniżej akt wynika, że ich wnioski o zezwolenie na dalszy pobyt w Krakowie zostały uwzględnione. Karty rozpoznawcze odebrali 3 marca 1941 roku, co zostało potwierdzone własnoręcznym podpisem (notabene w tym samym dniu szef dystryktu krakowskiego wydał rozporządzenie o utworzeniu getta w Krakowie, zgodnie z którym Żydzi do 20 marca musieli przenieść się do Podgórza, gdzie powstało getto).

Prezentowane dokumenty są ostatnimi, jakie udało się odnaleźć w zasobie Archiwum na temat wojennych losów rodziny Billyʼego Wildera.

Wprawdzie po wojnie, w 1946 roku przybrany brat Moritz Siedlisker wniósł do Sądu Grodzkiego w Krakowie wniosek o wszczęcie postępowania, celem uznania za zmarłych członków swojej rodziny, w tym ojca Berla vel Bernarda Siedliskera oraz siostry Dory z Siedlikserów Lanz z mężem i dziećmi, w którym podał, że jego krewni zostali wywiezieni do Bełżca i tam prawdopodobnie zginęli, jednakże ze względu na brak uzupełnienia wniosku, sąd postanowił go jednak odrzucić.