Bona, Zygmunt I Stary i Zygmunt II August – ZŁOTY WIEK - Bona Sforza

Bona Sforza (2 lutego 1494 – 19 listopada 1557) była królową Polski i wielką księżną litewską jako druga żona Zygmunta I Starego. Z tytułu własnych praw – księżna Bari i Rossano oraz spadkobierczyni pretensji do Królestwa Jerozolimy. Bona była córką Izabeli Aragońskiej i Giana Galeazza, pochodziła z możnego rodu książąt Mediolanu. Matka Bony, Izabela, zadbała o jak najlepsze wykształcenie i wychowanie córki. Bona biegle posługiwała się łaciną oraz hiszpańskim, a także poznała historię, geografię czy matematykę. To właśnie Bona została jedyną dziedziczką dóbr należących do matki, w tym księstwa Bari i Rossano. Bona miała zaledwie 22 lata, gdy wydano ją za mąż za króla Polski – Zygmunta I Starego. Do zaślubin Bony i Zygmunta doszło 18 kwietnia 1518 roku w katedrze wawelskiej. Podczas tej uroczystości odbyła się jednocześnie koronacja Sforzy. Doczekali się z Zygmuntem szóstki potomstwa: Zygmunta, Anny, Izabeli, Katarzyny, Zofii i Olbrachta, który zmarł tuż po porodzie. Bona była ambitną i energiczną władczynią, angażującą się w życie polityczne i kulturalne. Wprowadziła reformy gospodarcze i rolne w swoich dobrach. W polityce zagranicznej dążyła do sojuszu z Francją, zacieśniania relacji z Imperium Osmańskim i często sprzeciwiała się Habsburgom. Jej plany odzyskania Śląska w zamian za jej dziedziczne księstwa nie zyskały przychylności króla Zygmunta ani możnowładców. Po śmierci męża w 1548 roku, Bona skonfliktowała się z synem, Zygmuntem II Augustem m. in. z powodu jego małżeństwa z Barbarą Radziwiłłówną. Wraz z córkami przeprowadziła się na Mazowsze gdzie spędziła 8 lat, a w 1556 roku powróciła do Bari. Pobyt tam nie potrwał długo w 1557 roku została otruta przez jednego najbardziej zaufanego dworzanina Jana Wawrzyńca Pappacodę, który uczestniczył w sfałszowaniu jej testamentu. Bona Sforza wpłynęła na rozwój renesansu w Polsce, ponieważ sprowadziła włoskich artystów, architektów i rzeźbiarzy. Trwale zawarzyła na polskiej kulturze i tradycjach kulinarnych przez propagowanie sprowadzonych z Włoch warzyw, potraw oraz mało popularnego w Polsce wina. Również dzięki niej w Polsce pojawiły się makarony włoskie i przyprawy korzenne, które królowa uwielbiała. Była osobą gospodarną, oszczędną, a jednocześnie potrafiącą wywierać wpływ na ludzi. Wykazywała przy tym ambicję we wszystkich swoich działaniach za co w dziejach Polski zapisała się jako przysłowiowy „czarny charakter”. W zasobie Archiwum Narodowego w Krakowie przechowywane są liczne dokumenty związane z królową Boną. Do najcenniejszych należą listy z podpisami królowej w sprawach politycznych i dyplomatycznych.

Dorota Szymczyk

Kraków 2025

Bibliografia:
Kazimierz Chłędowski, Królowa Bona, Obrazy czasu i ludzi, wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Lwów 1932
Katalog wystawy Bona Sforza królowa Polski księżna Bari, wystawa w Zamku Królewskim na Wawelu 14 września-19 listopada 2000, Kraków 2000
Władysław Pociecha, Królowa Bona, Czasy i ludzie Odrodzenie, t. I-IV Poznań 1949

Wizerunek królowej z wykorzystaniem sztucznej inteligencji przygotowała Agnieszka Supernak

Wizerunek królowej Bony wg drzeworytu z dzieła Josta Ludwika Decjusza De vetustati- bus Polonorum z 1521 r. Ujęcie w półpostaci, na tle arkady z herbami Sforzów i Aragonów. Zamieszczony w dziele De Sigismundi regis temporibus liber III wydanym przez H. Wietora Kracoviae 1521, s. 51. Rycina odbita była z klocka przywiezionego przez Bonę z Włoch lub wykonana w Krakowie przez zatrudnionego na dworze królewskim artystę. Fotografia portretu, ANK, Zbiór fotograficzny, sygn. 29/670/2642

List Bony Sforzy do Jana Dantyszka spisany w Krakowie 27 października 1526 roku. Bona poleca Janowi Dantyszkowi, posłowi polskiemu na dworze cesarskim Karola V, aby wszelkimi sposobami starał się o zwrot zamku w Bari, zajętego po śmierci matki przez wicekróla neapolitańskiego. Papier; j. łaciński; wymiary 32,5 × 21 cm; podpis królowej; ślad po odcisku pieczęci królowej. ANK, Archiwum Dzikowskie Tarnowskich, sygn. 29/639/1232

Pieczęć królowej Bony Sforzy. W polach pierwszym i czwartym znajdują się odpowiednio godła Polski i Litwy, a w polach drugim i trzecim – zespoły godeł dynastycznych królowej: w polu drugim herb Sforzów – skwadrowane orzeł mediolański i wąż Viscontich; w polu trzecim – herb królestwa Neapolu, czyli aragońskie pręgi skwadrowane z umieszczonymi w polu trójdzielnym w słup godłami dynastycznymi Andegawenów neapolitańskich: pasami, liliami i Krzyżem Jerozolimskim. Tarcza otoczona motywem roślinnym. Otok ujęty w sznury perełek z napisem kapitalnym, renesansowym: BONA SFOR[ZA] ARAG[ONA] D[EI] G[RATIA] REGINA POLONIE MAG[NA] DVX LITVANIE Pieczęć okrągła o średnicy 4,1 cm, w miseczce. Odcisk w czerwonym wosku, fragmenty pasków pergaminowych. ANK, Zbiór luźnych pieczęci, sygn. 29/1597/32

Zygmunt I król polski przysądza dobra Hruszową i Czerewaczyce do Kobrynia nadanego przezeń królowej Bonie, unieważniając przywilej wydany Sanguszkom, i poleca królowej zapłacić tymże książętom 1000 kóp groszy litewskich. Wilno, 7 listopada 1528 roku. Pergamin; j. ruski, wymiary 58 × 32 + 8 cm; pieczęć mniejsza litewska przywieszona na jedwabnym sznurze. ANK, Archiwum Sanguszków, sygn. 29/637/163

Bona królowa polska składa stanom Rzeczypospolitej podobne przyrzeczenie jak jej małżonek Zygmunt I król polski, który pragnąc wyrazić swą wdzięczność za obiór i koronację ich syna Zygmunta II Augusta na króla jeszcze za życia jego samego, przyrzekł im, że ten po dojściu do pełnoletności przysięgnie, iż zachowa wszelkie prawa i przywileje królestwa. Kraków, 28 marca 1530 roku. Pergamin; j. łaciński; wymiary 58 × 24,5 + 8,5 cm; ślady nacięć po pasku od pieczęci. ANK, Archiwum Sanguszków, sygn. 29/637/167

Bona królowa polska składa stanom Rzeczypospolitej podobne przyrzeczenie jak jej małżonek, Zygmunt I król polski, który pragnąc wyrazić swą wdzięczność za obiór i koronację ich syna Zygmunta II Augusta na króla jeszcze za życia jego samego, przyrzekł im, że ten po dojściu do pełnoletności przysięgnie, iż zachowa wszelkie prawa i przywileje królestwa. Kraków, 2 kwietnia 1530 roku. Pergamin; j. łaciński; wymiary 28,5 × 23,0 + 5 cm; pieczęć królowej. ANK, Archiwum Sanguszków, sygn. 29/637/168

Bona królowa polska opisuje i potwierdza ugodę między kniaziem Fedorem Andrzejowiczem Sanguszką, starostą włodzimierskim, a jego bratem kniaziem Wasylem Michajłowiczem Sanguszką Kowelskim w sprawie granic między ich dobrami i rozmaitych wzajemnych pretensji, zawartą za sprawą jej komisarzy. Wilno, 5 sierpnia 1533 roku. Pergamin; j. ruski; wymiary 64,5 × 44,5 + 4,0 × 3,5 cm; pieczęć królowej. ANK, Archiwum Sanguszków, sygn. 29/637/183

Zygmunt król polski oddaje dobra królewskie Bielsko, Suraź, Brańsko, Narew i Kleszczele królowej Bonie dożywotnio, ponieważ ta zwróciła Wojciechowi Gasztołdowi, wojewodzie wileńskiemu i kanclerzowi litewskiemu, z własnych prywatnych funduszów kwotę 5000 zł węg. i 2700 kóp litewskich ciążącą na tych dobrach. Wilno, 22 grudnia 1533 roku. Pergamin; j. łaciński; wymiary 72,5 × 31,8 + 10,6 cm; pieczęć mniejsza litewska; w czerwonym wosku; zawieszona na sznurze z różowego i zielonego jedwabiu. ANK, Zbiór Rusieckich, sygn. 29/683/207

Zygmunt król polski nadaje dożywotnio królowej Bonie dom w zamku krakowskim, położony na południe od katedry, w którym niegdyś mieszkała córka Jadwiga, margrabina brandenburska, za czasów panieńskich. Kraków, 20 lutego 1537 roku. Pergamin; j. łaciński; wymiary 58 × 24,5 + 8,5 cm; ślady nacięć po pasku od pieczęci. ANK, Zbiór Rusieckich, sygn. 29/683/209

Zygmunt król polski stwierdza, że Jan z Tęczyna, wojewoda sandomierski, starosta chełmski, bełzki i krasnostawski, na czas życia królowej Bony znosi kanał z jego domu przy bramie św. Anny w Krakowie przez miejski ogród, będący w posiadaniu Bony i poprowadzony ku murom miejskim. Kraków, 22 marca 1540 roku. Pergamin; j. łaciński; wymiary 38 × 20,6 + 6 cm; pieczęć większa koronna. ANK, Zbiór Rusieckich, sygn. 29/683/211

Zygmunt król polski po śmierci burgrabiego krakowskiego i sekretarza Bony Ludwika Alphiusa nadaje dom burgrabiów krakowskich królowej Bonie; po jej śmierci odziedziczy go Zygmunt August. Kraków, 5 lipca 1543 roku. Pergamin; j. łaciński; wymiary 46,6 × 20,2 × 9 cm; pieczęć większa koronna w czerwonym wosku na pergaminowym pasku; podpis króla. ANK, Zbiór Rusieckich, sygn. 29/683/213

Zygmunt król polski stwierdza, że królowa Bona odkupiła następujące dobra królewskie: zamek Sambor, miasta Nowy i Stary Sambor wraz z przyległymi wsiami od Stanisława Odrowąża ze Sprowy, wojewody ruskiego – za 19.187 zł; Mrozowice (Mrozowycze) od Taranowskich – za 160 zł; Kotów (Kothow) od Kołodrubów – za 400 zł; sołtystwo w Olszaniku (Olschanyk) od Odrowąża – za 80 zł; sołtystwa w Strzelbickiej Woli (Strzilbiczka Volia) od Hawryły, w Lininie (Lynina), w Wołoszynowej Woli (Voloschinowa Volia) od sołtysa Hricza, w Wołoszynie Tarnawskim (Valaschin Tarnawsky) i w Strzelbicach (Strzelbycze) od sołtysa Hieronima – za 746 zł 20 gr; wsie Isaje (Isaie) od Borowskiej – za 379 zł; Prusy (Prussi) od Stupnickich – za 400 zł, Zawadka od Broniowskich – za 350 zł, Dąbrówka (Dambrowka) od Biernaszowskich – za 340 zł, części we wsi Ilnik (Ilnyk) i Mielnica (Myelnyczne) od innych dzierżawców – za 432 zł; wsie Czernichów (Czernychow) i Łąka od spadkobierców Stanisławskiej, inaczej Volosyeczka zwanej – za 440 zł; sołtystwo Nohorowycze od Stanisławskiej spadkobierców – za 300 zł. Całą kwotę, wynoszącą 25.025 zł, ubezpiecza król Bonie na następujących posiadłościach: Stary i Nowy Sambor, Kotkowice (Kotkowycze), Brzeźnica (Brzesnycza), Stronna, Podbuż (Podbusz), Załokieć (Zalokiecz), Opaka, Łukawica (Lukawycza), Mokrzany, Czerchawa, Kobło (Coblo), Koblańska Wola (Koblanska Volia), Winniki (Vynnyky), Łuzek (Luzek), Topolnica (Topolnycza), Niedzielna, Pieniany (Pynyani), Siedlce (Syedlcze), Waniowice (Vanyowycze), Durzyce (Dvricze), Mrozowice (Mrozowycze), Tarcinowice (Tharczinowycze), Strzałkowice (Strzalkowycze), Terszów (Thersow), Zawadka, Linina, Strzelki, Jasienica (Jasyenycza), Strzelbica (Strzelbycza), Strzelbicka Wola (Strzelbiczka Volia), Wołoszynowa Wola, Suszyca (Svszycza), Niestkowice (Nyestkowycze), Zarajskie Brzegi, Babina (Babyna), Kupnowice (Kupnowycze), Drozdzałowice (Drozdzalowycze), Szeptyce (Shepticze), Błozew (Blozow), Dublany, Łuzek Dolny, Ozimina (Ozymyna), Niedzwiedzica, Bronica (Bronycza), Drozów, Jakubowa Wola, Olszanik (Olschanyk), Łopuszanka (Lopuzanka), Jasionka, Nahujowice (Nahojowycze), Jasienica, Kotów, Tatary (Thatari), Byszów, Bilina, Laskówka, Borysowa Wola (Boriszowa Vola), Rypiany (Ripyani), Hołowiecko (Holowyeczko), Mszaniec (Mszaniecz), Płoskie (Ploskie), Gawłuki (Galuky), Michnowiec (Nychnowyecz), Łomna, Łomnicka Wola (Lomnyczka Vola), Wołcza (Volcza), Grossiowa Wolia, Przysłup (Przislop), Ilnik, Wysockie (Vissoczkie), Borynia, Butelka i Jabłonka. Kraków, 4 marca 1545 roku. Pergamin; j. łaciński; wymiary 72,7 × 44,2 × 11,9 cm; ślady nacięć po pasku od pieczęci. ANK, Zbiór Rusieckich, sygn. 29/683/215

Zygmunt król polski stwierdza, że Achacy Jordan, kasztelan biecki, darował królowej Bonie plac, dom i łąki zwane „lanuschewski Kathnij”, położone „in Pobrzczieszen alias in sthare Bliechi” poza murami Kazimierza. Kraków, 24 marca 1547 roku. Pergamin; j. łaciński; wymiary 57,4 × 40,4 + 12,5 cm. ANK, Zbiór dokumentów pergaminowych, sygn. 29/657/564

List królowej Bony do Hieronima Chodkiewicza, spisany 11 września 1547 roku. List królowej Bony do Hieronima Chodkiewicza, kasztelana trockiego i starosty żmudzkiego nawołujący do niedawania wiary oszczerstwom wysuwanym pod jej adresem. Karta papierowa; j. łaciński; wymiary 29 × 20,5 cm. Stan zachowania: zły (akt po konserwacji), duże ubytki, także tekstu, uzupełnione masą papierową, pieczęć zachowana, uszkodzona, wyciśnięta przez papier na podkładzie z wosku. ANK, Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów, sygn. 29/630/2

Jan Matejko „Otrucie królowej Bony” drzeworyt; „Świat”, nr 22, 15.XI.1893 (ryt. Józef Pokorny) ANK, Zbiór ikonograficzny Jana Augustyna, sygn. 29/673/412

List Bony do Ludovica, Warszawa, 20 stycznia 1551 roku. List królowej Bony do Lodovica, jej przedstawiciela m.in. w Barii, w którym napomina go w sprawie jego roszczeń finansowych, a jednocześnie obiecuje zadośćuczynienie i ostrzega go przed konsekwencjami jego działań jako jej przedstawiciela; nalega na osobiste spotkanie i lojalność wobec jej woli. Papier; j. włoski; wymiary 32,5 – 21 cm; podpis królowej. ANK, Archiwum Dzikowskie Tarnowskich, sygn. 29/639/1232

Wpis na pierwszej stronie księgi radzieckiej krakowskiej z lat 1520-1541, wniesiony pod datą 1 sierpnia 1520 r., informujący o narodzinach Zygmunta II Augusta, pierworodnego syna króla polskiego Zygmunta I, przebywającego wtedy w Toruniu na wojnie z wielkim mistrzem krzyżackim Albrechtem Hohenzollernem, z małżeństwa z królową Boną oraz o sposobie uczczenia tego wydarzenia przez społeczność miasta stołecznego Krakowa. Narodziny syna królewskiego zostały oznajmione w Krakowie biciem dzwonów z jednoczesnym odprawieniem uroczystej mszy w Kościele Mariackim „z organami” i odśpiewaniem „Te Deum laudamus”, wieczorem zaś rozpaleniem ognia przed izbą posiedzeń zgromadzonej rady miejskiej, który miał być utrzymywany także w innych miejscach miasta, aby rozświetlić noc i umożliwić świętowanie, a także na wieży ratuszowej, w specjalnie skonstruowanej latarni, wiwatami i śpiewami przy świecach i winie rozdanym mieszkańcom przez radę miejską, strzelaniem z bombard w powietrze, popisami zręcznościowymi, recytacjami Włochów oraz mową gratulacyjną ówczesnego burmistrza Krakowa, złotnika Jana Czimermana(Zimmermana), wygłoszoną przed królową i wpisaną do księgi miejskiej radzieckiej na następnej stronie. Acta dominorum consulum Księga; j. łaciński, o wymiarach 43 x17 cm; oprawa z początku XVIII w., deski z naklejoną na nie tekturą, powleczone skórą, z wytłoczonym na sucho jednym ornamentem roślinnym. ANK, Akta miasta Krakowa, sygn. 29/33/756

Tłumaczenie pierwszej części wpisu, Opis uroczystości przy urodzinach Zygmunta Augusta:

Akta panów rajców od 1 sierpnia roku Pańskiego 1520 pod dobrą wróżbą we wszystkim zaczętego.

Roku od wcielenia Pańskiego 1520, w 14 roku panowania najmiłościwszego i niezwyciężonego władcy króla polskiego Zygmunta przebywającego w Toruniu z powodu wojny, którą toczył przeciwko gwałtownemu buntowi Albrechta [wielkiego] mistrza pruskiego, w czasie sprawowania urzędu burmistrza przez złotnika Jana Czimermana[Zimmermana], w noc poprzedzającą 1 sierpnia, między 6 i 7 godziną urodził się w Krakowie pierworodny syn tegoż najjaśniejszego pana króla Zygmunta, z najmiłościwszej królowej Bony … Z woli rodziców otrzymał podwójne imię Zygmunt August. …